Москва, Лондон хотонуудай широтада Байгал Тyбэй Азиин тэгэн дунда шахуу оршодог. Утаараа 636 км, эгээл yргэн газартаа - 79,5 км, эгээл нарин газартаа - 25 км. Нуурай нэлэнхы уhанай hабын талмай - 31500 дyрбэлжэн километр, энэ хадаа Бельги шэнги ороной дэбисхэртэй адли болоно. Эгээл гyнзэгы газартаа 1637 м хyрэдэг, Байгал дэлхэйн эгээл гyнзэгы нуур болоно.

Байгал нуур 30 сая жэлэй саада тээ бии болоhон дэлхэйн тон урданай нуур гэжэ тоологдодог. Тэрэ газарай гадарай ганталгануудаар хизаарлагдаhан туйлай ехэ хонхор соо бии болоо, тэрэ хонхорынь жэл соо 2 сантиметрээр yргэдэдэг. Байгал - хадын нуур юм, уhанайнь нюруу дэлхэйн океанай уhанай нюрууhаа 445 метрээр yндэр байдаг.

Нуурай оёор далайн нюрууhаа 1200 метрээр доро байдаг. Нуурай оёорто тунаhан шоройн зузааниинь зарим газарта 10 км болодог. Тэрэ тунадаhан соо hyyлэй 25-30 сая жэлэй уларилай ба Азиин геологическа тyyхын хубилалтанууд тухай мэдээн "нюугданхай".

Байгал соо 23 мянган куб.км уhан гэхэ гy, али микробиологиин, амталалгын ба гидрохимиин сэгнэлтын талаар уудаг сэбэр уhанай эрхим шанарай эрилтэдэ харюусамаар дэлхэйн дабhагyй бyхы уhанай нooсын зуунай хорин хубинь юм.

 Нуурай хонхор соо Балтиин далайн уhан хуу гэхэ гy, али Америкын Агууехэ табан нуурнуудай уhан гyйсэд багтаха. Байгал нуурhаа урдан гарадаг Ангар мyрэн секунда соо 2000 куб. м уhа гаргадаг. Байгал далайда шудхан ородог гол мyрэнyyдэй гэнтэ урдахаяа болишоошье hаа, Ангар мyрэн Байгалhаа 360 жэлэй туршада урдажал байха hэн. Нуурай хонхорые уhаар дyyргэхэ гэбэл, дэлхэйн бyхы гол горходой жэл соо урдаhан уhан хэрэгтэй болохо hэн.

Байгалай уhан сэбэр тунгалагаараа онсо илгардаг. Уhанай тунгалагые тодорхойлдог Секкиин сагаан сахариг Байгалай уhан соо 40 метртэ, Каспиин далайн уhан соо 25 метртэ, Севан нуурай уhан соо 20 метртэ харагдадаг. Уhанайнгаа сэбэрээр Байгал далайда Альпын суута нуурнуудшье хyрэдэггyй.

 Байгалай гайхамшаг шэнжэнь хадаа тэндэхи ургамал болон амитад болоно. Мyнoo yедэ Байгалда 2565 янза бyлэгэй амитад болон 1000 тyхэл янзын уhанай ургамалнууд бyридхэлдэ абтанхай, энээнэй гурбанай хоёр хубинь ондоо тээ хаанашье ушардаггyй. Тэрээнhээ гадна уhанай ба оёорой микрободосуудые нэмэхэ хэрэгтэй, мyн хycэд шэнжэлэгдээгyй вирус болон фаг гэжэ амита бодосуудые нэмэхэ хэрэгтэй. Байгал нуурай амита бодосуудай янза тyхэлнyyд дэлхэйн бyхы эртэ сагай агууехэ нуурнуудтай жэшэшэгyй олон. Байгал нуурта амидардаг уhанай амитанай аймагые Танганьика нууртай (1248 янза) зэргэсyyлээ hаа 2 дахин, Титикака гэжэ нуурhаа (Урда Америкэ) 13 дахин олон. Байгал нуурта жэл бyри 20 янзын нюргагyй амитадые элирyyлэн нэрлэнэ гэжэ хараада абаа hаа, yшoo 1500 амитад эрдэм ухаанда мэдэгдээгyй байhаар гэжэ мэргэжэлтэд тоолоно. Байгал далайн шэдитэ yзэгдэлнyyдые шудалалгада заха хизаар yгы байлтай юм. |аяшаг уhан дорохи халуун булагуудай хажууда онсо шухаг амитадай бyлэглэлнyyд элирyyлэгдээ, тэдэнэй хоол гэхэдэ фотосинтезэй аргаар бии болоhон шэмэтэ бодос бэшэ, харин хемосинтезэй аргаар метан газhаа бии болоhон бодос гэжэ элирбэ. Иимэ бyлэглэлнyyд океанай асари гyнзэгыдэ ушардаг гэжэ мэдээжэ. Байгал океанда адли гэhэн бодол шэнээр гэршэлэгдэбэ.

 Байгалые дэлхэйн дабhагyй сэбэр уhанай нooсэ баялиг ба дабташагyй yзэгдэлтэй, амитадай ба ургамалай аймагай янза тyхэлooр онсо шухаг байгаалиин булан гэжэ ерээдyй yетэндэ тэрэ зандань yлooхэ гээшэ Байгал шадарай нютагуудай тогтууритай хyгжэлтын шухала эрхэ нyхэсэл болоно.