80аад онуудай hyyлээр 90ээд онуудаар yзэгдэhэн гyполитическэ болоод ажаhуудалай экономическа хубилалтанууд республикын эрдэм hуралсалай байгуулгада горитойгоор тyлoohэн байна. Дээдэ hуралсалай газарнууд академическэ быедаанхай боложо захалаа, дунда hуургуулинуудай hуралсалай программануудhаа эхилээд эрдэм hуралсалай арга онол олон янза болоо. " Дээдэ болон дээдэ hургуулиин удаа мэргэжэлтэ hуралсалн гэhэн федеральна хуулинууд гараhан юм. Россин Федерациин yндэhэ яhатанай hуралсалай 2025 онуудта эрдэм hуралсал хyгжooхэ Федеральна болоод Республиканска программануудаар, 2010он хyрэтэр Россин эрдэм hуралсалые шэнэлэн хубилгаха зорилгонууд, Энэ yхэрэгyyд "hуралсал тухай гэhэн РФ болоод Буряад Республикэн хуулинуудаар баталагдаа.

Hургуулиин наhа гyйсooгyйшyyлэй hуралсал

Мyнoo yедэ республикада "hургуули- сад" гэhэн комплекснууд дэлгэрэнхэй. Тэдэнэй тoo 100аад шаху болонхой. 25-ниинь социально- педагогическа комплекснууд (СПК),тайлбарилхада: " хyyгэдэй саад- hургуули-соёлой эмхи- фермерскэ ажахы"

Бyгэдэ ниитын болон нэшэлтэ hуралсал

Республикын 585 hургуулида 158384 гаран мянган yхибyyд hурана. Хyдooдэ 439, хото городуудта 146 hургуулитан. Эрилтэ ехэтэй hуралсалай ( гимназии, лицей ) газарнууд 20, федеральна удха шанартай 45 туршалгын талмайнууд, шэнэ тyклмплекс- hургуулинууд 100 гаран тоологдоно, 130 нэмэлтэ hуралсалай газарнууд (69,4 мянган хyн) Эдэ бyхы hуралсалай хубилалтануудые республикын олониитын эдэбхитэй дэмжэлтээр хэрэг урагшатай ябана. 2001-2002 онуудай hуралсалай жэлдэ hуралсалай газарай шэнэ зyболохо университедyyдэй комплекснууд байгуулагдажа эхилээ. Мyнoo сагта БГУгэй база дээрэ юрэнхы hуралсалай 29 эмхи университетскэ комплексдо оруулагдаа: багшанарай мэргэжэл дээшэлyyлхэ Буряадай институт ( БИПКРО) " Эрдэм ухаанай бага академии" гэhэн хотын hурагшадай научно hургуули, Буряадай республикын багшанарай колледж, тoo бyридхэлэй экономикын болоод информационно технологинуудай Буряадай колледж, мэргэжэлэй №6, № 38 лицейнyyд, мэргэжэеэй №7 училищи. ВСГТУгэй база дээрэ эмхидхэгдэhэн университетско комплексдо Улан -yдын юрэнхы эрдэмэй №9, № 17, №19, №49 hургуулинууд, Буряадай Гyрэнэй хyдoo ажахын академиин ( БГСХА) база дээрэ хyдooгэй 11 hургуули, агротехническэ 4 лицей, Буряадай болоод Шэтын областиин дунда болоод дээдэ мэргэжэлэй hуралсалай 12 эмхи зургаан; эрдэм шэнжэлгын зургаанууд гэхэ мэтэ. ВСГАКИиин Соёл Искусствын база дэрээ 30 гаран hуралсалай газарнуудтай, эмхи зургаануудтай комплекс байгуулагдана.

Республикын эрдэм,hуралсалай министерство юрэнхы эрдэмэй hургуулинуудай шэнэ шэглэлдэ нyлooлты туhаламжа yзyyлхэ;

Республикын юрэнхы hуралсалай 29 hургуули hуралсалай ябасые улам hайжаруулха талаар федеральна удха шанартай туршалгын хyябуулна.

Тэрэнэй гол зорилго хадаа hуралсал, хyмyyжyyлгын yедэ hурагшадай элyyр энхэ жэншэдгyй байлгагдаха ёhотой.

2002-2003 hурадсалай жэлдэ hурагшадай тyрэлхиин ябьас бэлиг шадабариие тодоруулха, тэрэнэй ашаар hурагша бyхэндэ ерээдyйнь мэргэжэл мyнooнhoo шэлyyлжэ эхилхэ зорилгатой хэшээлнyyд yнгэргэгдэхэ.

Республика соо hуралсалай шанар сэгнэхэ гyрэнэй-ниитэ системын хэгдэнэ. ВСГТУгэй дэргэдэ hуралсалай шанарта сэгнэлтэ yгэхэ регионой тyб байгуулагданхай.

Буряад ороной hуралсалай эмхинyyд жэл бyри дунда hургуулиин россин харалгада хабаадалсана. Тэрэнэй дyнгooр эхин шатын классуудта hурагшадай яhала бэлэдхэлтэйгээр hуража гараhые харуулаа: 97,5% ( РФ -98,2%)

Россин Федерациин 76 нютаг хизаарнуудтай хамта хоёрдохи жэлээ республикын 11 дэхи классуудта литератураар шуршалгын бэшэмэл шалгалта yнгэргэнэ. Дунда hургуулиие дyyргэжэ байгшад сочинении гy, али изложении бэшэхэ али нэгэ формыень шэлэхэ аргатай.

2001-2002 онуудай h уралсалай жэлдэ " хyдooгэй hургуулинуудые компьютерээр хангаха" республиканска программа бэелyyлэгдээ. Мyнoo yедэ республикын хото, hуурин газарнуудай hургуулинуудые компьютерээр хангалга ябуулагдана. Тиигэжэ 2000 ондо нэгэ компьютерые 420 hурагшад хэрэглэдэг hаа, 2002 ВСГТУгэй дэргэдэ эмхидхэhэн 70 yхибyyд болбhон байна Интернет hуралсалай Федерациин регионой нубтэ 2001 оной августhаа мyнoo болотор мянга гаран багшанар, эрдэм hуралсалай хyдэлмэрилэгшэд hуража гараа. Табан жэлэй хугасаа сoo эндэ 6,0 мянган хyн hуралсажа гараха юм.

"Hуралсалай индустрии" гэhэн инвестиционно программа хадаа 2002-2005 онуудта hуралсалые материально-техническэ тала hаа централизованоор хангажа байха гол зyйл болоно. Мyнoo сагта республикын аймагуудай гол hургуулинуудые тусхай мебелеэр хангалга дyyрэнтэжэ байнхай. Тусхай мебель физикын, химиин, биологиин, информатикын кабинедyyдтэ- табигдана.

Естественнэ эрдэмyyдэй хэшээлнyyдые yнгэргэхэ кабинедyyд лабораторно тyхеэрэлгэнyyдээр тyгэс хангагданхай байха зэргэтэй. Энэ хэрэгтэ федеральна бюджедhээ 25,0 млн тyхэриг yгтэхоор хараалагдана. 210 бага хэмжээнэй хyдоогэй hургуулинууд мyнлэ хyдoo нютагуудай олон hурагшадтай 10 томо hургуулинууд лабораторно тyхеэрэлгэнyyдые абаха ёhотой." hурасалай индустрии" гэhэн проектдэ республиканска бюджетhээ 2002 ондо 6,0 млн тyхэриг yгтэхэ ёhотой hаа, 2002 оной августын 1-ндэ 2,5 млн тyхэриг yгтooд байгаа.

"Hургуулиин автобус-2002 он" гэhэн республикын программа бэелyyлэгдэнэ.

" Ажаhуудалай талаар hурагшадта туhаламжа ядуу байдалтай гэртэхидэй yхибyyдые дэмжэхэ, туhалха зорилготой, 2002-2005 онуудта yхибyyдтэ нэмэлтэ hурадсал yргэдхэхэ программа мyн. yхибyдэй арга боломжые,хyэрмэлзэлые дамжэhэн шэнэ гуримай зунай амаралтын лагерьнууд эмхидхэгдэнэ

Заншалта болбhон республиканска олипиаданууд, конкурснууд, научно конференцинууд hурагшадта эрдэм мэдэсэ олохо хэрэгтэнь ехэ нyhooтэй гээшэ. США, Германии, Турции, Монгол гэхэ мэтын гyрэнyyдой hургуулинуудтай манай hурагшад харилсалга- конкурснуудые yнгэргэнэ.

Таhалгаряагуй мэргэжэлэй hуралсал.

Буряад республикадахи мэргэжэлэй 43 училищи, лицейнyyдтэ жэл бyри дунда зэргээр 16,6 мянган хyн hуража байдаг. Тэдэнэй 16,9 % дунда hургуули дyргэhэнэй удаа мэргэжэлдэ hурана; 66,3% нэгэ доро мэргэжэл абангаа дунда hургуулитай болоно. Республикын 10 мянган хyнэй 160 ниинь yдэтoo мэргэжэлэй эхин hуралсал гарана ( РФ- 10 мянган хyнэй 110 ниинь hурана)

Мэргэжэлэй эхин шатын hуралсалай эрилтэ ехэтэй газарнууд бии болоно. 2000-2002 онуудта мэргэжэлэй шаhалгаряагуй hуралсал yталаар Буряад орондо, Эрхyyдэ,Новосибирскдо, Томскдо болоод Москвада ехэ хyдэлмэри ябуулагдаа. Илангая университетскэ комплекснуудые байгуулха зорилгатай эмхидхэлэй- методическа тон хэрэгтой ажал хэгдэhэн байна.

Кадрнуудаар хангалга.

Hуралсалай шанар кадрнуудаар хангагдасаhаа, мyн багшанарай научно-методическа бэлэдхэлhээ дулдыдадаг.

Республикын hуралсалай газарнуудые Буряадай Гyрэнэй университет, мyн багшанарай колледж кадрнуудаар хангажа байдаг. Дурсагдагша эмхинyyд жэл бyри 500 гаран багшанарые бэлдэдэг.

1994 онh2002 он хyсагай хугасаа соо республикын дунда hургуулинуудай багшанарай ТОО 363 хyнooр yсooрhэн байна. (1994-13,9 мянган хyн, 2000-13,5 мянган хyн) Багшанарай yсooрhэн ушар хадаа hургуулинуудта комплект-классуудай yсooрyyлэгдэhэнhээ болоо юм. Багшаранай наhанай тоогоор хубилалтанууд болоо ( ажалладаг пенсионернyyдэй тоо 1,2 мянганhаа 1,5 мянган хyн болоторoo олошороо. Энэ хадаа 11,3 % болоно РФ-11,7%) 20 жэлэй стажтай ажалладаг багшанарай тоо 4,2 мянганhаа 5,1 мянган хyн болотороо олошороо. Залу мэргэжэлтэд хороо. 2001-2002 онуудай hуралсалай эхиндэ hургуулинууд 97% багшанараар хангагданхай, 319 багшанарай ажал хэрэгтэй байгаа.

Дээдэ мэргэжэлэй багшанар урдынхяараа 75% байба. Эрэшyyл багшанарай тоо 1994ондо 14,6% байгаа hаа, 2000 ондо 15,2 % хyрэтэрo олошороо.

Багшанарай мэргэжэл дээшэлyyлхэ институдта эрдэмэй 10 доктор, 26 кандидат, 50 гаран багшанар, методистнууд, ахалагша научна хyдэлмэрилэгшэд ажаллана. Тэрэжэлэй эндэ Москваhаа, Санкт- Петербургhаа, Томск, Эрхyyhээ эрдэмтэд болоод мэргэжэлтэд уригдажа байдаг.hyyлэй гурбан жэл соо 12,5 мянган хyн мэргэжэлээ дээшэлyyлээ. Эндэ олон шатын методическа албан (ММС) эмхидхэгдэнхэй. Хойто Байгалай, Баунтын болоод Муяын аймагуудта 2001 ондо БИПКРОгой Хойто филиал байгуулагдаа hэн